رونق تولید ملی | چهارشنبه، ۲۴ مهر ۱۳۹۸

امامزاده صالح(ع) فرحزاد - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

امامزاده صالح(ع) فرحزاد

Loading the player...

دانلود

امامزاده صالح (ع) فرحزاد

Shrine Saleh (AS) Farahzad

براساس زیارت نامه موجود، شخصیت دفن شده در بقعه از نوادگان امام چهارم، امام زین العابدین (علیه السلام) است. این متن به صورت زیر است: «اسلام علیک ایها الشخص الشریف المطیع لله و لرسله و لامیرالمؤمنین و للحن و الحسین علیهم السلام ملقب (به امامزاده صالح) بالصالح یابن علی ابن الحسین علیهما السلام».

سبب آنکه امامزادگان این منطقه ـ صالح، ابوطالب، داوود، عمادالدین، علاءالدین، قاسم و عقیل ـ که از اولاد و نوادگان امام سجادند، نواحی کوهستانی را انتخاب کرده، در غارها پنهان شده و عبادت می کرده اند، آن بوده است که از ظلم و جور حکام که دشمنان سرسخت اهل بیت (علیهم السلام) بودند، بگریزند ولی عاقبت به دلیل جوایزی که سلاطین برای شناسایی آن ها می پرداختند، توسط مردم شناسایی شده، شهید می شدند و مقبرۀ ایشان توسط دوستدارانشان بنا می شد (مصطفوی، ص233)

زیارت نامه: السَّلامُ عَلَیکَ اَیُّهَا السَّیِّدُ الزَّکِیُّ، اَلطّاهِرُ الوَلِیُّ، وَالدّاعِی الحَفِیُّ؛ اَشهَدُ اَنَّکَ قُلتَ حَقّاً، حَقّاً، وَنَطَقتَ حَقّاً وَصِدقاً، وَدَعوتَ اِلی مَولایَ وَمَولاکَ، عَلانِیَةً وَسِرًّا، فازَ مُتَّبِعُکَ، وَنَجا مُصَدِّقُکَ، وَخابَ وَخَسِرَ مُکَذِّبُکَ، وَالمُتَخَلِّفُ عَنکَ، اَشهَد لی بِهذهِ الشَّهادَةِ، لِاَکونَ مَنَ الفائِزینَ بِمَعرِفَتِکَ وَطاعَتِکَ، وَتَصدیقِکَ وَاتِّباعَکَ، وَالسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیِّدی وَابنَ سَیِّدی. اَنتَ بابُ اللهِ المُؤتی مَنهُ، وَالمَأخوذُ عَنهُ، اَتَیتُکَ زائِراً، وَحاجاتی لَکَ مُستَودِعةً، وَها اَنَا ذا اَستَودِعُکَ دینی وَاَمانَتی، وَخَواتیمَ عَمَلی، وَجَوامِعَ اَمَلی اِلی مُنتَهی اَجَلی، وَالسَّلامُ عَلَیکَ وَ رَحمَةُ اللهِ وَبَرَکاتُه.

***

سلام بر تو ای آقای پاک و پاکیزه و سرور من و ای دعوت کننده (به حق) به مهربانی، گواهی دهم که تو حق گفتی و به حق و راستی سخن کردی و (مردم را) آشکارا و نهان بسوی مولای من و مولای خودت دعوت فرمودی رستگار شد پیرو تو و نجات یافت تصدیق کننده ات و نومید و زیانکار شد تکذیب کننده ات و آن کس که با تو مخالفت کرد گواه باش برای من این گواهی را تا من بوسیله معرفت و اطاعت تو و تصدیق و پیروی کردنت از زمره رستگاران باشم و سلام بر تو ای آقای من و ای فرزند آقای من توئی درگاه خدا که از آن درآیند و (معالم دین را) از آن بگیرند آمده ام به درگاهت برای زیارت و حاجتهای خود را به تو سپرده ام و من اکنون به تو می سپارم دینم و امانتم و سرانجام کارهایم و همه آرزوهایم را تا پایان عمرم و بر تو باد سلام و رحمت خدا و برکاتش.

آستان امامزاده صالح (علیه السلام) در تهران، منطقه فرحزاد، بلوار ایثار، خیابان امامزاده داود (علیه السلام) واقع شده است. بقعۀ امامزاده صالح با داشتن مساحتی نسبتاً زیاد یکی از اماکن مقدس قدیمی و شناخته شده در منطقۀ فرحزاد است.

از آنجا که این امامزاده اخیراً مورد بازسازی قرار گرفته، روزانه پذیرای تعداد اندکی زائر است و در سطح شهر تهران چندان شناخته شده نیست. سه خیابان امامزاده داوود، ایثار و البرز ششم به ترتیب در جنوب، شرق، شمال و غرب امامزاده قرار دارند. بقعه از شرق، شمال و غرب با ساختمان های مسکونی بلند و نوساز احاطه شده است. در دسترسی به بنا مشکل خاصی وجود ندارد و وسایل نقلیه به راحتی تا مقابل بقعه در رفت و آمدند.

راه دسترسی به بقعه از طریق بزرگراه یادگار امام، خیابان ایثار، چهار راه ایثار، خیابان امامزاده داود است. در گذشته، پهنۀ فرحزاد دهی در شمال غربی دارالخلافۀ تهران بوده که به دو بخش بالا (بالا ده) و پایین (پایین ده) تقسیم می شده است. تاریخ احداث بنای اولیۀ بقعه بر لوحه ای سنگی و طرف بالای مرقد در داخل ضریح روی زمین نصب و کتیبۀ روی این لوحه در پنج سطر به خط نستعلیق برجسته و شامل این عبارت بوده است:

«شاد باش آن کس که این بنیاد ساخت

شادی دیگر که چون فولاد ساخت

نهصد و هشتاد و شش این روضه را

بهر اولاد علی آباد ساخت»

(بلاغی، ص131؛ ستوده، ج2، ص624؛ مصطفوی، آثار تاریخی طهران، صص 234و428؛ معتمدی، ص429).

اکنون پس از بازسازی ها دیگر اثری از این کتیبه نیست، ولی به گفتۀ اهالی محل چنین متنی روی سنگ قبر کنونی دیده می شود. در سال 1348 یا 1349 ه ش امامزاده تقریباً مخروبه و، مطابق منابع، بقعه عبارت بوده است از یک اتاق کاهگلی کوچک که محوطۀ مربع داخل آن کمتر از چهار متر و نیم طول و چهار متر و نیم عرض داشته است (ستوده، ج2، ص624؛ مصطفوی، آثار تاریخی طهران، ص234؛ معتمدی، ص429).

بازسازی بنای بقعه در سال 1318 هـ ش /1359هـ ق به همت شخص خیری از اهالی تهران به نام ابوطالب دربان پایان یافته است. دو لوحۀ کاشی حاکی از این تعمیر هنوز هم در پیش فضا بر دیوار نصب اند.

بانی بازسازی، مرقد و اطراف آن را با کاشی های جدید می پوشاند (مصطفوی، آثار تاریخی طهران، ص234؛ ستوده، ج2، ص625؛ ص131). در سال 1319 ـ 1318هـ ش نیز آب انباری برای رفاه زوّار در حیاط بقعه احداث می کند (آثار تاریخی طهران، ص234؛ ستوده، ج2، ص625). اما در حال حاضر، اثری از آب انبار نیست.

مدخل بقعه از طرف جنوب ایوانی بلند با دو ستون بوده که بر فضای سبز درخت کاری شدۀ جنوب بقعه و کشتزارهای فرحزاد اشراف داشته است مصطفوی، آثار تاریخی طهران، ص234؛ مصطفوی، اطلاعات ماهانه، ش59، تیرماه1331، صص15ـ 16؛ معتمدی، صص429 ـ 439).

قسمتی از فضای سبز نیز به قبرستان عمومی ده تبدیل شده بود که، برای انجام امور مربوط به مراسم تدفین، غسال خانه ای در ضلع شمال شرقی داشت. دورتادور صحن امامزاده را هم دیوار کاهگلی احاطه کرده بودند (ستوده، ج2، ص624؛ مصطفوی، آثار تاریخی طهران، ص234؛ معتمدی، ص430؛ مصطفوی، اطلاعات ماهانه، تیر1331، صص 15ـ16).

بر اساس عکسی از بنا که مربوط به سال های دهۀ 1330 است، ورودی صحن در گذشته به شکل دری با طاق هلالی شکل و دو طاق نما در دو طرف و نمای آجری بوده است. چنانکه مشهور است، در حدودچهل سال قبل،ایوان ورودی تبدیل به پیش فضای کنونی شده است، گنبدخانه به شکل اولیۀ خود باقی مانده و تغییری در آن صورت نگرفته است.

روی گنبد پوششی از سیمان کشیده شده، غسال خانه،حصارهای کاهگلی اطراف صحن و مدخل بنا را هم خراب کرده بودند. در سال 1373هـ ش نیز در شرق بنا، چسبیده به گنبدخانه و پیش فضا، حسینیه ای ساخته اند. به گفتۀ مردم از حدود سال1382هـ ش به بعد در ضلع غربی و شمالی گنبدخانه مسجدی اضافه شده است که هنوز در دست احداث است. بر اساس طرح موجود، قرار است فقط گنبدخانه بماند، فضای ایوان گسترده تر شود و حسینیه از ضلع شرقی نیز به بنای مسجد اضافه شود. اما هنوز بهره برداری آن آغاز نشده است. هزینۀ این طرح را ادارۀ اوقاف و امور خیریۀ شمیران تأمین می کند.

ضریح قدیمی بقعه همچنان در گنبدخانه و جایگزین نشده است. تنها تغییر ایجاد شده در ضریح رنگ آن است که تا مدتی قبل قهوه ای رنگ بود؛ اما، به منظور حفظ زیبایی و جلوگیری از فرسودگی،سطح آن را با رنگ سبز پوشانده اند. بر اساس منابع، این ضریح در عهد قاجاریه ساخته شده (مصطفوی، آثار تاریخی طهران، ص234؛ معتمدی، ص429).

سنگ قبر فعلی همان سنگ قدیمی است و جایگزین نشده است. گنبد، آجری یک پوش بوده که پس از بازسازی سطح آن سیمانی و رنگ شده است (ستوده، ج2، ص624).

از آنجایی که بنای امامزاده بالاتر از سطح خیابان اصلی و در میان ساختمان های بلند واقع شده است از دور قابل رؤیت نیست و تنها راهنمای زائران به طرف زیارتگاه تابلو سبز رنگ مستطیل شکلی به ابعاد دو متر و نیم در دو متر با عبارت «السلام علیک ایها الشخص الشریف الطاهر الکریم صالح بن علی بن حسن» است که در ابتدای مسیر فرعی منتهی به بقعه، در خیابان امامزاده نصب شده است.

بقعه دارای یک ورودی در ضلع جنوبی صحن است که فاقد چهارچوب است و اشخاص مستقیماً وارد صحن می شوند. طرح فعلی بقعه از گنبدخانه، پیش فضا (در جنوب گنبدخانه) و یک فضای جانبی به عنوان نمازخانه (در شرق گنبدخانه و پیش فضا) تشکیل شده است که قسمت قدیمی بنا است. علاوه بر این، در ضلع شمال و غرب گنبدخانه یک مسجد در دست احداث است که سفت کاری آن به اتمام رسیده است. دور بنا نیز صحن امامزاده قرار دارد. مساحت بقعه، بدون زیر بنای قسمت های در حال احداث، دویست و سی و چهار متر مربع و مساحت عرصۀ آن هشت هزار و چهل و هفت و نیم متر مربع است. گچ، کنیتکس، چوب، رنگ، شیشه، فولاد، آجر، سیمان و کاشی از جمله مصالح استفاده شده در این بنا هستند.

ارتفاع بنای اصلی چهار متر و هشتاد سانتی متر است. زائران پس از طی کردن راه فرعی آسفالت شده و با اندکی شیب از طریق تعدادی پله وارد صحن می شوند. در گوشه و کنار صحن تعدادی صندلی آهنی سبز رنگ، باغچه و درختانی کوتاه و بلند وجود دارند. تراکم درختان در ضلع شرقی بیشتر است و جلوۀ سرسبز و مطلوبی در صحن ایجاد کرده اند. همچنین، یک تابلوی سیاه رنگ حاوی زیارت اهل قبور و یک آب سردکن با دو شیر آب در باغچۀ واقع در ضلع شرقی صحن تعبیه گشته اند. سطح زمین با آسفالت پوشیده شده است.

در فاصلۀ چند قدمی از پله های ورودی صحن قبر شش شهید گمنام روی سکویی پوشیده است سنگ مرمر سیاه رنگ قرار دارد که تابلویی سبز رنگ با مضمون گلزار شهدای گمنام دفاع مقدس و نیز درج مشخصات آن ها شامل سن، نام عملیات محل شهادت نصب شده است. در پایین تابلو یک جا شمعی سیاه رنگ به منظور روشن کردن شمع نذری قرار دارد. علاوه بر این،در برخی از قسمت ها، از جمله ضلع غربی صحن، تعدادی قبر دیده می شود که نشانه ای از قبرستان بودن صحن امامزاده در زمان های گذشته است.

به موازات گلزار شهدا، در ضلع غربی صحن، محوطه ای به ابعاد دو متر و بیست سانتی متر در دو متر و بیست سانتی متر، که با حصارهای میله ای سبز رنگ احاطه شده اند، برای ریختن دانۀ کبوترها، ایجاد کرده اند.بنای بقعه در شمال صحن قرار دارد و با تعدادی پلۀ آجری، از سه طرف جنوب، شرق و غرب به یکدیگر متصل می شوند.

علاوه بر گنبدخانه و فضاهای جانبی آن، بناهای دیگری نیز در بقعه وجود دارد که کاربردهای مختلفی دارند: از جمله یک آرامگاه خانوادگی و سرویس بهداشتی همجوار بقعه در ضلع شمالی صحن و نیز انبار، دفتر امامزاده، آشپزخانه، آبدارخانه و یک آبخوری در ضلع شرقی صحن قرار دارند.حصار ضلع شمالی، ضلع شرقی و قسمتی از حصار غربی با دیوارهای سنگی با پلکانی در امتداد به وسیلۀ درختان کوتاه و بلند جوان، احاطه شده اند. در دو طرف پله های ورودی، در ضلع جنوبی، نیز باغچه های کوچکی به عنوان حصار تعبیه شده اند. نمای بیرونی بنا آجری است. ورودی به حرم از طریق پیش فضا امکان پذیر است.

تنها نمای قابل توجه در این بنا، جدارۀ ضلع جنوبی پیش فضاست که متشکل از دو طاق نما با قاب آجری هره چینی شده، دارای لچکی های کاشی کاری مزین به نقوش اسلیمی است و در وسط آن با خط نستعلیق طلایی رنگ نوشته شده است: «یا ایها الناس انتم الفقرا الی الله و هو الغنی الحمید»

جنب در ورودی سنگ قبر خادم قدیمی بقعه (محمدعلی فرحزادی) به دیوار تکیه داده شده است. در وسط اتاق مزار دو شهید، محمود عباسیان و شهید لالی، و همسر خادم بقعه، هاجرخاتون فرحزادی، قرار دارد. سنگ قبر دیگری از هاجر خاتون به صورت عمودی، جنب سنگ قبر افقی، به دیوار ضلع جنوبی اتاق تکیه داده شده است. کف پیش فضا با موزاییک های قدیمی و فرش های شش متری و نه متری مفروش شده است.

از جمله تزیینات این قسمت دو کتیبۀ عمودی به خط نستعلیق در دو طرف ورودی گنبدخانه است که به خط سفید نستعلیق روی کاشی های آبی رنگ نوشته شده است:

«هوالحی القیوم، تعمیر بقعۀ منورۀ حضرت امامزاده صالح ان علی بن الحسین (علیه السلام) بخرج و اهتمام ابوطالب دربان فرزند مرحوم مشهدی عبدالله در یوم بیست و پنجم شهر جمادی الثانیه سنه1359 خاتمه پذیرفت»

همچنین کتیبۀ سنگی سفیدی با محتوای زیارتنامۀ امامزاده صالح به خط نستعلیق در بالای سر در ورودی حرم تعبیه شده است.از دیگر کتیبه های موجود، متن دست نوشتۀ زیارت امامزادگان و در ادامۀ آن تاریخچه ای از بنا بر گرفته از کتاب آثار تاریخی طهران همراه با قاب سلطنتی است که در زیر کتیبۀ عمودی ضلع شرقی نصب گردیده است.

علاوه بر این، در ضلع شمالی دو کتیبۀ گچی، تزیین شده با نقوش اسلیمی، دیده می شوند.در وسط کتیبۀ شرقی لفظ «الله جل جلاله» و در اطراف اسماء الهی «النور، القادر، المقتدر، مالک و الملک» نوشته شده اند. در وسط کتیبۀ غربی آمده «الله جل جلاله» و در اطراف آن اسماء پنج تن نقش بسته اند.

در ضلع غربی پیش فضا، یک کمد سه طبقۀ چوبی، دارای در شیشه ای قرار دارد که عکس هایی از شهدای دفاع مقدس، رهبر و جاشمعی در آن گذاشته شده اند. علاوه بر این، یک قفسه هفت طبقۀ چوبی در فاصلۀ نود سانتی متری از سطح زمین به دیوار ضلع شرقی نصب شده که از آن به عنوان محلی برای گذاشتن وسایلی نظیر آمپیلی فایر،بلندگو،کتاب دعا و برخی وسایل مانند پرچم، گلدان، جاشمعی و غیره استفاده می شود. سطح کل کتاب به وسیله پارچه سیاه رنگی با عبارت «السلام علیک یا قمر بنی هاشم یا ابالفضل العباس» پوشیده شده است.

در گوشه های ضلع شمالی پیش فضا، دو سکو از سنگ مرمر ایجاد شده که از آن ها برای گذاشتن صندوق نذورات، تابلو و قاب عکس های تزینی، شمایل ائمه، چادر نماز و غیره استفاده می شود. سقف این قسمت از بنا مسطح و نمای ظاهری آن خفتۀ راسته است که یک پنکۀ سه شاخه و دو لوستر پنج شاخۀ قدیمی از آن آویزان است.

ورودی گنبدخانه که در وسط دیوار ضلع شمالی پیش فضا تعبیه شده است یک در چوبی، سبز رنگ، دولنگه به ابعاد یک متر و هشتاد سانتی متر در نود و شش سانتی متر، همراه با نقوش برجسته است که با راهرویی به ابعاد یک متر و ده سانتی متر در یک متر و چهل و پنج سانتی متر به حرم منتهی می شود.

گنبدخانه اتاقی است مربع شکل، دارای چهار طاق نما در چهار ضلع، با دیوارهای گچ کاری که سطح آن با کنیتکس سبز رنگ پوشیده شده است. گوشه ها اسکنج سازی شده اند و داخل آن با تابلوهای تمثال ائمه، ادعیه، تصاویری از واقعۀ کربلا و غیره تزیین گردیده است.

ضریح چوبی در وسط گنبدخانه قرار دارد. به علت محدود بودن فضا، حرم به بخش زنانه و مردانه جدا نشده است؛مردان پس از زیارت برای اقامۀ نماز از پیش فضا استفاده می کنند. کف حرم از موزاییک است و با فرش های کرم رنگ پوشیده شده است.

گنبدخانه به وسیلۀ راهرویی به ابعاد نود سانتی متر در هشتاد و پنج سانتی متر و یک پله در ضلع شرقی به حسینیه منتهی می شود. مرز بین راهرو و فضای حسینیه با یک در شیشه ای دارای حفاظ فلزی سفید به ابعاد هشتاد و پنج سانتی متر در نود و پنج سانتی متر مسدود است. ضریح، چوبی مشبک و به صورت خانه بندی خراطی سبز رنگ به ابعاد دو متر و هشتاد سانتی متر و ارتفاع دو متر، دارای دوازده پنجره در قسمت طولی و نه پنجره در قسمت عرضی به ابعاد پنجاه سانتی متر در شصت سانتی متر است. به منظور غبارروبی و جمع آوری نذور نقدی ریخته شده داخل ضریح، در ضلع شمالی آن یک در دو لنگۀ فلزی به ابعاد هشتاد سانتی متر در یک متر و بیست و هفت سانتی متر تعبیه شده است.

تاج ضریح، به ارتفاع سی سانتی متر، فلزی طلایی رنگ است. کتیبه ای با ماژیک مشکی و به خط ثلث روی تاج آمده است که روی آن آیات «سورۀ انسان» تا آخر آیۀ ششم دیده می شود. روی سقف ضریح تعدادی گلدان استوانه ای شکل با گل های مصنوعی قرار دارد.

حفاظ داخلی ضریح تا ارتفاع هفتاد و دو سانتی متری از سطح زمین سراسر فلزی و از این ارتفاع به بعد شیشه ای است که شکاف هایی، برای انداختن نذور نقدی، در آن ها ایجاد شده است. نور داخل ضریح با دو جفت چراغ مهتابی، در ضلع شمالی و جنوبی، تأمین می شود.

پوشش کف ضریح از موزاییک های مستطیل شکل آبی رنگ است.سنگ قبر اصلی که یک سنگ قدیمی است در گوشۀ ضلع شمالی ضریح (به طرف غرب)، هم سطح با زمین قرار دارد. بر طبق گفتۀ راویانی که سنگ را از نزدیک مشاهده کرده اند این عبارت زیر آن حک شده بود:

«شاد باد آن کس که این بنیاد ساخت

شادی دیگر که چون فولاد ساخت

نهصد و هشتاد و شش این روضه را

بهر اولاد علی آباد ساخت»

این سنگ قبر، همان سنگ قدیمی است. به هنگام بازسازی سکویی مستطیل شکل به ابعاد نود و چهار سانتی متردر یک متر و هفتاد و هشت سانتی متر و ارتفاع هشتاد سانتی متر که سطح آن با یک تکه پارچۀ ترمه دوزی شده و یک پارچۀ سبز رنگ پوشیده شده، و نشانه سنگ قبر در وسط ضریح بنا شده است. روی سکو، چهار چراغ لاله ای یک جفت سبز و جفت دیگر قرمز، رحل چوبی، یک جلد قرآن مجید و دو گلدان بلوری قرار دارد.

گنبد بقعه به صورت دو پوسته، دارای قوس دو پوستۀ تیزه دار، به قطر حدود چهار متر و نیم در فضای داخلی گنبدخانه و قطر حدود هفت متر در بیشترین نقطۀ بیرونی گنبد است.

سطح زیر گنبد در گنبدخانه گچ کاری و کنیتکس سبز و در نمای بیرونی سیمانی است که با رنگ سبز پوشیده شده است. ارتفاع بیرونی گنبد حدود سیزده متر و هشتاد سانتی متر و ارتفاع داخل آن حدود هشت متر و ده سانتی متر است. در چهار جهت پای طاق گنبد روزنه هایی تعبیه گردیده که دارای پنجره ای فلزی، سبز رنگ و شیشه ای هستند.

میان هر دو روزنه نیز سه طاق نما ساخته شده است؛ یعنی جمعاً دوازده طاق نمای کوچک در پای طاق گنبد وجود دارد که سطح آن سبز رنگ است و داخل هر یک از آن ها به خط نستعلیق نام ائمه نوشته شده است در گوشۀ یکی از آن ها «تاریخ تعمیر رمضان1417» دیده می شود. در وسط گنبد لفظ جلالۀ «الله» آمده و دور تا دور آن عبارت «علی ولی الله» چرخیده است.

شکل فعلی بقعه به صورت بنایی منفرد است که علاوه بر گنبدخانه دارای پیش فضا و فضاهای جانبی نیز هست. بر اساس شواهد موجود، در گذشته طرح بقعه به شکل بسیار ساده و فقط شامل گنبدخانه بوده که با توجه به ساخت و سازهای جدید از حالت منفرد خارج می شود و به بنایی گسترده تبدیل خواهد شد. با توجه به طرح، تکنیک و ظاهر ساختمان بقعه، به نظر می رسد گنبدخانه از قدمت قابل توجهی برخوردار باشد که پیش فضا و فضاهای جانبی بعداً به آن اضافه شده است.

در حال حاضر نیز، طبق طرح موجود، بنای امامزاده در حال گسترش است و احتمالاً از بنای فعلی فقط گنبدخانه باقی خواهد ماند. بنای بقعه سالم است و آسیب دیدگی خاصی در آن دیده نمی شود.