سال تولید، پشتیبانی‌ها و مانع زدایی‌ها | شنبه، ۲۸ فروردین ۱۴۰۰

سرای سعد السلطنه قزوین - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

سرای سعد السلطنه قزوین

سرای سعد السلطنه قزوین

House Sadol Saltaneh Qazvin

سرای سعد السلطنه یکی از کاروانسراهای درون شهری دوره قاجاریه است که به عنوان یک سرای بازرگانی در محدوده بافت تاریخی فرهنگی قزوین واقع شده است . کاروانسرای سعدالسلطنه بزرگترین کاروانسرای سرپوشیده جهان و بزرگترین کاروانسرای درون شهری ایران و یکی از معدود کاروانسرا های ایران است که دارای چندین حمام ، سرا ، تیمچه ، شترخان ، راسته ، چهارسوق ، مسجد ، چایخانه و … است .این کاروانسرا دارای نام های دیگری چون، سرای سعادت ، سرای سعدیه و بازارچه سعدالسلطنه نیز میباشد.برخی می گویند چون مجموعه کاروانسرا در محل میدان چوگان دوران صفویه ( کاخ باغ سعادت ، میدان سعادت ) بنا شده بود به آن سرای سعادت می گفتند . محمد باقرخان سعدالسلطنه اصفهانی حاکم وقت شهر قزوین در اواخر دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ( سال ۱۳۱۰ ه ق ) با توجه به مراودات اقتصادی فراوان ایران با روسیه و ترکیه ، دستور داد کاروانسرایی در زمینی به مساحت ۲٫۷ هکتار با حدود ۴۰۰ حجره در شهر قزوین بنا کنند و لقب خویش را بر روی آن نهاد و کاروانسرای سعدالسلطنه بعد از حدود دو سال با همت دو معمار اصفهانی و دو معمار قزوینی یعنی در سال ۱۳۱۲ ه ق به بهره برداری رسید .کاروانسرای سعدالسلطنه تا قبل از جنگ جهانی اول ، مرکز تجارت و فعالیت بازرگانی شهر محسوب می شد که بعد از تغییرات سیاسی حکومت روسیه ، موقعیت خود را به عنوان پل ارتباطی ، بازرگانی بین اروپا و آسیا از دست داد و حیات اقتصادی خود را به صورت نیمه فعال ادامه داد . برخی از حجره های کاروانسرای سعدالسلطنه ( سرای سعادت ) به صورت غرفه های تجاری مستقل اداره می شد و برخی نیز به صورت انبار و قسمتی از کاروانسرای سعدالسلطنه تبدیل به کارخانه آرد سلامت و کارخانه تولید کشمش شد و قسمت های دیگر تبدیل به کارگاه های تولیدی کفش ، فرشبافی ، چوب بری و … مورد استفاده قرار گرفت و این باعث شد این اواخر مردم آنجا را « بازار چوب » بنامند . شنیده میشد که بازار های صنایع چوب قزوین به محض ورشکستگی کاروانسرای سعدالسلطنه ( سرای سعادت ) را به آتش می کشیدند .پیشتر، قبل از جنگ جهانی اول قسمتی که برای توقف شتردار ها تعبیه شده بود با آمدن قشون روس در جنگ جهانی اول ، نخست چند واحد از نظامیان روس در این کاروانسرا اسکان یافتند . پس از روسها ، انگلیس ها یکی از دو کاروانسرا را با مخزن خواروبار و دیگری را محل خوراک چهارپایان قوای خود قرار دادند . پس از مدتی متروک ماندن ، توسط بلدیه یکی از کاروانسرا ها به اصطبل و دیگری به انبار قند و شکر اختصاص داده شد .خلاصه سرای شترخان رو به ویرانی نهاد و متروکه شد ، فضا های بیرونی ( حیاط های مرکزی ) و تعدادی از فضاهای اندرونی بدون متولی رها شدند .

ورودی اصلی کاروانسرای سعدالسلطنه از خیابان امام خمینی ( رشت سابق ) است که ۴ طاق نما در طرفین داشته و سقف آن نورگیر ندارد و به صورت عرقچین ساخته شده است و خیابان را به حیاط اصلی سرای سعدالسلطنه متصل می سازد .حیاط اصلی که بزرگترین حیاط کاروانسرا است ، حیاط سعدالسلطنه با ۳۰۷۳ متر مربع که۱۵۹۳ متر مربع آن فضای حیاط و باقی ، فضای بسته و نیمه باز را تشکیل می دهند و در چهار جانب آن حجرات یک طبقه که از کف حیاط سعدالسلطنه یک متر فاصله دارند ساخته شده است ، حیاط سعدالسلطنه ۴ ایوانی است و آجرکاری آن به شیوه خفته راسته بوده و سقف ایوان ها دارای تزئین رسمی بندی است . درهای حجره های حیاط سعدالسلطنه برخی ارسی است و برخی شرقی و غربی از جنس چوب و تزئینات آجر کاری ساده ای در رو بنا داشته و در داخل نیز دارای سقف های گنبدی و گاه طاق نما های به صورت طاقچه در طرفین و نورگیر هایی در سقف بوده و دیوار ها روکش گچ داشته و کف حیاط کاروانسرا بدون پوشش و خاکی است .البته کف ایوان ها و راهرو های جلوی حجره ها سنگ فرش شده و در تقاطع ضلع های چهارگانه حجره دو گوشه ساخته شده است . طاق نمای حجرات تزئینی ساده داشته و کف آنها موازئیک بوده است.در غرب حیاط کاروانسرا حیاطی وجود دارد ، به نام حیاط نگارالسلطنه که ۱۴۹۲ مترمربع مساحت دارد که ۲۴۴ مترمربع آن فضای حیاط و باقی فضای بسته و نیمه باز می باشد که دارای دو حجره و دو انبار بسیار بزرگ است و در آن از سمت غرب به راسته وزیر باز می شود .شرق حیاط سعدالسلطنه حیاطی است موسوم به سعدیه ، با مساحت ۳۱۹۵ مترمربع که ۸۰۰ متر مربع آن حیاط است . دو ایوان در شمال و جنوب حیاط با تزئین آجرکاری و کاشیکاری دیده می شود در ضلع شمال شرقی حیاط سعدیه کاروانسرای سعدالسلطنه راهرویی با سقف گنبد دار که یکی بزرگ در وسط و دو سقف عرقچین کوچکتر قرار دارد که دارای ارسی های زیبایی بوده و سقف این بخش ترکیب آجر و کاشی به اشکال هندسی است که با چند پله راه به خیابان اصلی یعنی همان خیابان رشت دارد . درب این حیاط چوبی با روکش فلزی و گل میخ های تزئینی است . شایان ذکر است یک در دیگر حجره های حیاط سعدالسلطنه ، به این حیاط باز می شود . در پشت حجره های شرقی انبار بزرگ ستون داری نیز قرار دارد . در مجموع این حیاط ۱۰ حجره دارد .درب گرمابه سعدیه در شمال شرقی همین حیاط است . گرمابه سعدیه کاروانسرای سعدالسلطنه ، بعد از گذر از درب ورودی حمام و چرخش ۹۰ درجه به راهروی ۳۰ متری در زیر حجره ها تعبیه شده است . این راهرو دارای طاق آهنگ بوده و از عناصر منحصر به فرد این گرمابه است . راهروی مذکور توسط یک پیش فضای مربع شکل به سربینه می رسد که دارای طرحی به شکل هشت نگینی بوده که از سمت شمال به فضای چهارحوض راه داشته است .

گرمابه سعدیه کاروانسرای سعدالسلطنه توسط طاق و تویزه پوشیده شده بودند . گرمخانه در جنوب سربینه قرار گرفته و شکل مربع مرکزی با گنبدی برفراز خود و دو فضای دیگر درجانب شرق و غرب بوده که مجموعا یک فضای مستطیل شکل را تشکیل می دادند . فضا های مذکور دارای طاق و فضا های مرکزی دارای گنبد کوچی بوده . ابعاد اصلی حمام سعدیه قزوین ۴۹٫۹۰ متر در ۲۶٫۴۰ متر می باشد .در جنوب حیاط اصلی یعنی همان حیاط سعدالسلطنه به زیبا ترین جای کاروانسرا می رسید ؛ چهارسوق کاروانسرا در چهار طرف آن چهار نیم گنبد قرار دارد که همگی دارای کاربندی و در کمال زیبایی می باشند ؛ که متراژ کلی آن ۳۶۰۰ متر مربع است .کاشی های سقف چهارسوق کاروانسرای سعدالسلطنه در نقش های هندسی به رنگ های گوناگون چون ؛ زرد ، فیروزه ای و … است . ۴ طاق نما و مجموع سقف های گنبدی که یکی بسیار بزرگ و رفیع است ترکیب هشتی به وجود آورده . راهرو ضلع غرب هشتی ، ترکیب طاق و تویزه است و کلاف کشی شده و نورگیر هایی با شبکه آهنی داشته به بازار وزیر راه میابد در ضلع جنوب راهرو دربی با گل میخ های تزئینی و سقف شبیه به دیگر بخش های کاروانسرا دارد یک حیاط در ضلع شرق راهرو دارای طاقنمای آجری است.در انتهای جنوبی چهارسوق حیاط کوچکی است با متراژ ۳۱۳ مترمربع که ۱۸۸ متر آن حیاط است و مابقی حجره که بیشتر این حجره ها در دست ارامنه و سنی های قزوین بوده. ادامه این محور راسته ای است شبیه راسته بازار که با طاق و تویزه پوشش شده در طرفین خود حجره هایی را دارد . در پشت این حجره ها سمت شرق ، حیاط دیگری قرار گرفته که انبار و بار انداز است . در غرب چهارسوق کاروانسرای سعدالسلطنه دالان درازی موسوم به قیصریه است که با در بزرگی به راسته وزیر اتصال دارد و در شمال و جنوب آن سراسر حجرات تجاری است که دارای رسمی بندی های زیبایی است .در ضلع جنوبی سرای قیصریه، حیاط شترخان ( بار انداز ) واقع شده که دارای فضای وسیع ستونداری با بیش از یکصد ستون آجری است و ارتباطی مستقل جهت ورود چهار پایان از بازار سعدیه دارد . حیاط شترخان کاروانسرای سعدالسلطنه ۴۳۷۸ مترمربع مساحت دارد که از این متراژ ۱۲۳۸ متر مربع آن به حیاط اختصاص دارد . در وسط حیاط شترخان حوض زیبایی به چشم می خورد و در بزرگ ورودی آن در جانب مغرب است و به راسته وزیر ، روبروی دیوار شمالی مسجد النبی باز می شود . این فضای بزرگ ستون دار محل نگهداری حیوانات و حمل کالای کاروانیان بوده که در حال حاضر با پارتیشن هایی جهت برگزاری نمایشگاه های مختلف تبدیل به غرفه شده است .

در سمت شرق شتر خان حیاط قهرمانی با وسعت ۱۸۶۰ متر مربع می باشد که ۷۰۶ متر مربع آن را حیاط در بر گرفته است . این حیاط تنها فضایی است که ورودی مستقیم به بیرون مجموعه ندارد و دارای حجراتی دور تا دور حیاط و انباری در گوشه جنوب شرقی آن می باشد . و قبلا تجارتخانه ارامنه و همچنین اهل تسنن قزوین بوده است .راسته وزیر که راه های ورودی آن از خیابان اصلی ، حیاط نگارالسلطنه ، سرای قیصریه و شمال به جنوب است با زیر بنایی برابر ۱۹۲۶ متر مربع در غرب کل این مجموعه یعنی کاروانسرای سعدالسلطنه قرار دارد که نقش ارتباط و معبر شهری را نیز ایفا می کند . این راسته از خیابان امام شروع و با کمی انحنا به غرب تا دیوار شمالی مسجد النبی امتداد پیدا می کند و متشکل از ۴۴ واحد ( دکان ) می باشد . راسته وزیر قبلها کارگاه ریسندگی ، بافندگی و بافت پتو بوده و در حال حاضر به صورت کامل مرمت شده است .در جبهه غربی راسته وزیر گرمابه رضوی با وسعت نزدیک به ۱۸۰۰ متر مربع وجود دارد که در ورودی آن از سمت راسته بسته و در اصلی ورودی آن از سمت جلوخان مسجد النبی می باشد .نکته جالب کاروانسرای سعدالسلطنه محل قرارگیری انبارهاست ، هیچ کدام از انبار ها راه مستقیمی به بیرون ندارد. یکی از دلایل آن ، جلوگیری از سرقت موجودی انبارها بوده است.کاروانسرای سعدالسلطنه ابتدا در تاریخ ۱۳۵۶/۱۰/۰۵ با شماره ثبت ملی ۱۰۲۱ در زیر مجموعه بازار قزوین در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت ، سپس در مورخ ۱۳۷۷/۰۵/۱۱ با شماره ۲۰۸۹ به صورت مجزا به نام کاروانسرای سعدالسلطنه ثبت و بعدها گرمابه سعدیه با شماره ۱۲۵۹۸ در تاریخ ۱۳۸۴/۰۵/۱۱ ثبت ملی و از کاروانسرا منفک گردید .

ديدنيهاي تاريخي قزوین- جاذبه هاي تاريخي قزوین - جاذبه هاي گردشگري قزوین - اماکن تاريخي قزوین - آثار باستاني قزوین - آثار باستاني ايران- مناطق توريستي قزوین - بناهاي تاريخي قزوین - بناهاي دوره صفویه- بناهاي قديمي قزوین - آثار تاريخي قزوین - ديدنيهاي قزوین - آثار ملي ايران-کاروانسرا-کاروانسراهای ایران-کاروانسراهای قزوین-سرای سعدالسلطنه-سرای سعدالسلطنه قزوین-

Historical sights and historical attractions of Qazvin, Qazvin - the Qazvin tourist attractions - monuments of Qazvin - the Qazvin monuments - monuments of Qazvin, Iran tourist areas - historical monuments of Qazvin - monuments of Qazvin Sfvyh- old buildings - monuments of Qazvin - the Qazvin sights - works National-inn - Caravansary Iran - Qazvin Caravansary - Sadol Saltaneh house - house Sadol Saltaneh Qazvin -