قزوين در گذار جاده ابريشم

از گذشته‌اي دور، قزوين در چهارراه ارتباطي شاهراه‌هايي قرار داشت كه از شرق به غرب و از شمال به جنوب امتداد داشتند و همين موقعيت ممتاز را بايد يكي از مهم‌ترين عوامل شكل‌گيري و ادامه حيات اين شهر در طول تاريخ به حساب آورد. مساله رفت و آمد كاروان‌هاي تجاري خود عاملي در زمينه ايجاد واحدهاي شهري و گسترش آن گرديد. به تدريج با افزون گشتن تعداد و طول مدت اقامت كاروان‌ها، بازارهاي بزرگ بوجود آمد و قزوين علاوه بر محل استراحت كاروان‌ها، نقش محل داد ‌و ‌ستد را نيز بر عهده گرفت و در نتيجه موجبات رشد روز افزون آن فراهم آمد. اشاره ناصر خسرو به بازارهاي قزوين در قرن پنجم، خود گواهي است بر موقعيت مناسب قزوين در ارتباط با فعاليت هاي بازرگاني آن.
گذشته از عامل موقعيت جغرافيايي منطقه قزوين در ارتباط با مسيرهاي بازرگاني شمالي، جنوبي و غرب، مي توان بضاعت‌هاي آن را در تأمين غذا و علوفه براي كاروان‌ها و مسافران، به عنوان يك عامل موثر ديگر در اين زمينه به شمار آورد. از ياد نبريم كه اين موقعيت مناسب گذشته از جنبه‌هاي مثبت و سودآور، مشكلات و ناراحتي‌هاي بسياري نيز براي ساكنان منطقه در طول تاريخ به همراه داشته است. زيرا كه از مسير همين راهاي بازرگاني، هجوم‌هاي مكرر بر اين آنان وارد گشته و لطمه‌هاي بسيار ديده‌اند. اين وضع تا دوران معاصر نيز ادامه داشته است، چنانكه در جريان جنگ‌هاي جهاني اول و دوم و تجاوز ارتش هاي روس و انگليس به ايران، مردم قزوين و روستاهاي منطقه كه در مسير آن تجاوزگران قرار داشتند، لطمه هاي بسيار ديدند.
جاده ابريشم و موقعيت مهم قزوين : منطقه قزوين از زمان‌هاي بسيار دور و پيش از اسلام در مسير راه اصلي كه جهان شرق را به غرب مي‌پيوسته قرار داشته است. در دوران بعد از اسلام نيز اين موقعيت حفظ مي‌گردد و بر اهميت آن افزوده مي‌شود. منطقه قزوين در مسير راهي كه چين و هند را از يك سو به درياي سياه و از سوي ديگر به مديترانه متصل مي‌ساخت قرار داشت، راهي كه از آن امروز به نام «جاده ابريشم» ياد مي‌كنند.
آنگونه كه در منابع مختلف آمده است مسير جاده ابريشم در ايران كنوني از محل هاي زير گذر مي‌كرده است:از مرو به سناباد (مشهد)- نيشابور- بسطام- دامغان- سمنان- ده نمك- خوار- آپرين- ري- علي‌شاه‌عوض- پلنگ‌آباد- بويين‌زهرا- شال- اسفرورين- نهاوند - تاكستان- به طرف چنگوله- آب ترش- لوشان- از ضلع جنوبي سفيدرود به طارم- از دنباله قزل اوزن- به طرف كاغذكنان و سراب از دنبال رودخانه سرو به طرف تبريز- از آنجا به صوفيان- خامنه- شبستر و وان.
مسيرهاي ارتباطي در دوران پايتختي قزوين : وضع قزوين در ارتباط با مسيرهاي بازرگاني و رفت و آمد مسافران داخلي و خارجي در طول مدتي كه به پايتختي برگزيده شد، تغيير فاحشي نسبت به پيش از آن پيدا نكرد، زيرا كه مسيرهاي عمده همان مسيرهاي قبلي بود با اين تفاوت كه مأموران و سفيران و بازرگانان خارجي چه آنها كه از مديترانه و شام مي آمدند، چه آنها كه از راه درياي سياه، چه آنها كه از راه بغداد و چه آنها كه از راه روسيه و بحر خزر و بالاخره چه آنها كه از راه خليج فارس مي‌آمدند، همه از مسيرهاي مورد بحث به قزوين مي‌آمدند. در اين مدت هيچ راه جديدي به وجود نيامد جز اينكه وضعيت فني راه هاي پيرامون قزوين بهبود بيشتري يافت و برخي از آنها كه از مسيرهاي باتلاقي مي‌گذشتند، سنگ ‌فرش ‌شدند.
از جمله راهسازي هاي دوران صفويه در پيوند با قزوين مي‌توان از راهي ياد كرد كه ديلمان را به قزوين مي پيوست.
«به دستور شاه عباس اول اين راه قديمي دستكاري و مرمت شد و پل عظيم و با‌شكوه انبوه را بر روي رودخانه شاهرود بر سر همين راه ساختند. اين راه از محلهاي زيرين مي گذرد: ديلمان- باباولي- فيگورسر- شاداران- زين پشته- ايژگي- باچه سرا- كليشم- نواخاني- كرپي‌انبو- كين گيرين- دستگرد- تله كماسار- سياسنگ- احمد خاني- سيردر- رودخانه انگشتك- الولك- گردنه نياق- ترقين- اسماعيل‌آباد- قزوين»
جاده قزوین و اخذ عوارض توسط روسها
بخشی از خاطرات خسروخان سردارظفر بختیاری که با عنوان؛ «خاطرات حکومت اصفهان و سفر فرنگ» منتشر گردیده، مربوط به توقف کوتاه او در قزوین به هنگام عزیمت به فرنگ در سال 1331 ق. است. در خاطرات سردارظفر به نکاتی اشاره شده که در نوع خود بدیع و جالب توجه است. از جمله مهمترین این نکات می توان به؛ اخذ باج(عوارض) راه شوسه انزلی - قزوین - تهران توسط روسها که امتیاز احداث این راه را نیز در اختیار داشتند، اشاره کرد.
اخذ عوارض راهداري در دوران زنديه
درباره اهميت قزوين و وصول عوارض راهداري آن در دوران زنديه در كتاب خواجه تاجدار چنين آمده است: «قزوين به مناسبت اين كه درآمد زياد از محل راهداري داشت يكي از شهرهاي پر درآمد ايران محسوب مي‌گرديد. تمام كاروان‌هايي كه از مشرق يا مركز ايران به سوي كشورهاي مغرب يا آذربايجان و عثماني مي‌رفتند و همچنين تمام كاروان‌هايي كه از كشورهاي مغرب و عثماني و آذربايجان عازم مركز و مشرق ايران مي‌شدند از قزوين عبور مي‌نمودند و حاكم قزوين از تمام آنها عوارض راهداري دريافت مي‌كرد».
وضع راه ‌هاي قزوين در دوره قاجاريه
در طول دوران قاجار، قزوين چون گذشته موقعيت خود را به عنوان يك گره مواصلاتي حفظ كرد و از زماني‌كه به عنوان بارانداز عمده درآمد، ارتباط بيشتري ميان آن با تهران، شمال و غرب برقرار گرديد. در مقابل مسير جاده قزوين به ساوه و قم متروك شد.