رونق تولید ملی | چهارشنبه، ۱ خرداد ۱۳۹۸

ماهیت انقلاب اسلامی - نمایش محتوای دهه فجر

 

 

ماهیت انقلاب اسلامی

چکیده
انقلاب اسلامي ايران، نفخه اي روحاني و امانتي الهي بود كه با دميده شدن «روح اللّه» به پيكر افسرده امت اسلام، حيات مجدّدي نه تنها به كالبد اسلام و مسلمين، كه در پيكر بي رمق بشريت معاصر ايجاد كرد و در حضيض اعتناي بشريت به پيام هاي معنوي و انساني انبياي عظام و اولياي كرام، و در اوج ماده گرايي و اقتدار زر و زور و تزوير، معجزه اي رخ نمود و همه نگاه ها را به خود جلب كرد. اين معجزه الهي، فراتر از تأسيس حكومتي نو، امواج نويني را ايجاد كرد كه در استمرار حركت انبياي الهي قابل تفسير و تحليل است. گذشت دو دهه پرفراز و نشيب از اين انقلاب، چيزي از اهميت آن نكاسته و عمق و پايابي اين تحولي، آن چنان بوده كه ايران اسلامي، همچنان كانون توجه جهانيان است. درود و رحمت خداوند بر بنيان گذار جمهوري اسلامي ايران، حضرت امام خميني رحمه الله كه با نفس مسيحايي خود نور اميد را در دل مسلمانان جهان روشن كرد. در اين نوشتار سعي شده است كه ريشه ها و علل انقلاب اسلامي، ويژگي ها، اهداف، آفات و چالش هاي فكري و عملي انقلاب اسلامي بيان شود.
  • ماهیت انقلاب اسلامی

 1ـ تعريف انقلاب اسلامي
انقلاب در لغت به معناي حالي به حالي شدن، دگرگون شدن، برگشتن، تغيير و تحول است. در اصطلاح حركتي مردمي است در جهت تغيير بنياني در ارزش ها و باورهاي مسلّط (نهادهاي سياسي، ساختارهاي اجتماعي، رهبري، روش ها و...) كه با خشونت داخلي همراه مي باشد. 
بر اين اساس ويژگي هاي يك انقلاب سياسي به شرح زير است: 
1 ـ مردمي بودن 
2 ـ ناگهاني بودن 
3 ـ خشونت آميز بودن 
4 ـ تغيير ارزش هاي مسلّط 
5 ـ تغيير سيستم سياسي حاكم 
هرچند انقلاب اسلامي ايران نيز مشمول اين تعريف مي شود، اما چون ويژگي هاي خاص خود را دارد، بايد تعريف جامع تري از آن داشت. 
انقلاب اسلامي: عبارت است از «دگرگوني بنيادي در ساختار كلي جامعه و نظام سياسي آن منطبق بر جهان بيني و موازين و ارزش هاي اسلامي و نظام امامت، بر اساس آگاهي و ايمان مردم و حركت پيشگام متقيان و صالحان و قيام قهرآميز توده هاي مردم». 
در اين تصوير كلي از انقلاب اسلامي، نقش عواملي نظير ايمان، حركت پيشگامان، متقيان، نظريه امامت و قيام عمومي مردم، نشان گر ايدئولوژيك بودن آن است.
2 ـ ريشه هاي انقلاب اسلامي
پيش از بررسي ريشه هاي انقلاب اسلامي، نخست بايد تعريف دقيقي از واژه «ريشه» بيان شود. ريشه در لغت به معني اصل و بن هر چيزي است. پس منظور از ريشه هاي انقلاب اسلامي، اشاره به سرچشمه هاي واقعي و عوامل ايجاد انقلاب اسلامي است. 
بنابراين بحث از ريشه ها، بحث از چرايي انقلاب است.
21 ـ ريشه هاي عقيدتي انقلاب اسلامي
منظور از ريشه هاي عقيدتي، مباني اسلامي جواز قيام مردم عليه استبداد است؛ يعني چه اموري توجيه كننده حركت و قيام مردم از جهت شرع بوده است. اين مباني برگرفته از قرآن، روايات و سيره معصومان است.
211 ـ قرآن
مسؤوليت همگاني: به فراخور تعهد هر مسلمان در پذيرش مسؤوليت هاي اجتماعي وي بايد ناظر و مراقب همه اموري باشد كه پيرامون او و جامعه اتفاق مي افتد. اين اصل همان اصل «امر به معروف و نهي از منكر» است كه در قرآن نيز به آن اشاره شده است: 
بعضي از مردان و زنان با ايمان، ولي بعضي ديگرند؛ امر به معروف و نهي از منكر مي كنند. 
ستم ستيزي: قرآن با تأكيد بر ضرورت ظلم زدايي از صحنه فعاليت هاي اجتماعي انسان ها، از خدا آغاز مي كند و خدا را از ظلم مبرّا مي داند و ستم ستيزي در جامعه بشري را مسئوليت اجتناب ناپذير انسان و بر عهده خود او مي داند. خداوند در قرآن كريم مي فرمايد: 
و بر آنان ستم نكرديم، ولي آنان خود بر خويش ستم كردند. 
و بر ظالمان تكيه نكنيد، كه موجب مي شود آتش شما را فرا گيرد. 
زمامداري: حكم راندن و حاكميت در جامعه بشري، حقي است الهي كه از ربوبيت و هدايت خداوندي ناشي مي گردد. جز ا و و كساني كه از جانب او مجازند، هيچ كس حق حكومت و زمامداري بر مردم را ندارد. 
حكم تنها از آنِ خداست؛ فرمان داده كه غير از او را نپرستيد.
212 ـ احاديث و روايات
امام حسين(ع) در توجيه قيام تاريخي اش خطاب به ياران خود مي فرمايد: 
هركس سلطان ظالمي را مشاهده كند كه محرمات خدا را حلال مي شمارد، عهد و پيمان الهي را نقض مي كند. با سنت و سيره رسول خدا صلی الله علیه و آله مخالفت مي ورزد و در حق بندگان خدا ستم روا مي دارد، اگر در مقابل او به عمل و زبان اقدامي نكند، بر خداست كه او را همان جايي ببرد كه آن حاكم ستمكار را مي برد. آگاه باشيد كه چنين مردمي ملازم ركاب شيطان، روي گردان از طاعت خدا، عامل فساد و گمراهي و تعطيلي حدود الهي هستند و حرام خدا را حلال و حلال خدا را حرام كرده اند. من به سبب قرابتي كه با رسول خدا دارم، براي انجام چنين وظيفه اي از هر كسي شايسته ترم. 
هم چنين در روايات معصومين(ع) تأكيد شده است كه: 
ارزش مندترين جهاد، اين است كه انسان در برابر پيشواي ستمگر از عدالت دم بزند. 
213 ـ سيره سياسي پيامبر و امامان معصوم(ع)
اسلام مكتبي است كه از حركت و جنبش براي تحقق حاكميت قوانين الهي بهره مي گيرد. پيامبراسلام صلی الله علیه و آله نخستين گام را در اين راه برداشت. وي در اولين فرصت ممكن با استفاده از شرايط، حركت سياسي خود را جهت انجام وظيفه ابلاغ و رسالت با دعوت از مشركان در مكه آغاز كرد و بعدها با هجرت به مدينه و تشكيل دولت، فعاليت هاي سياسي را به اوج خود رساند. 
امام علي(ع) با وجود بيست و پنج سال دور ماندن از حاكميت جامعه اسلامي، هنگامي كه امت به بيعت با او اصرار مي ورزند، حجت را بر خود تمام مي بيند و حركت علني سياسي را آغاز مي كند. 
امام حسن مجتبي(ع) به دليل شرايط خاص، در تداوم راه پدر از روش ديگري براي محدود كردن دشمن قدرتمند و وارد كردن ضربه نهايي استفاده مي كند. 
امام حسين(ع) در توصيه قيام و حركت خويش به يارانش فرمود: 
من براي اصلاح امت جدم قيام كردم. امام صادق(ع) نيز آن چنان عرصه را بر «منصور دوانيقي» تنگ مي كند كه وي با تمام قدرتش وجود امام(ع) را چون استخوان، گلوگير خود مي داند.
214 ـ اصل امامت
امامت يكي از اصول اعتقادي مذهب شيعه است. اين اصل اعتقادي در بردارنده مفاهيمي است كه با مبارزه و انقلاب ارتباط مستقيم دارد؛ زيرا امامت به عنوان كانال اعمال حاكميت، از اصل اساسي تري ريشه مي گيرد كه حاكميت بر جامعه بشري را حقي الهي مي داند و جز خدا و كساني كه از جانب او مجازند، هيچ كس را براي زمام داري شايسته نمي داند. اين اصل، شيعيان را هميشه در برابر رژيم هاي خودكامه و غاصب دنيوي به مقابله و رويارويي وا مي دارد.
215 ـ اجتهاد
اصل اجتهاد از جمله مسائلي است كه به وضوح نقش مهمي در پيروزي انقلاب داشته است. مقلّد همواره نظريات مجتهد خويش را مقدس دانسته و به آن ها عمل مي نمايد. علماي شيعه نيز در طول تاريخ از اين ابزار انقلابي عليه استعمار و استبداد استفاده كرده اند كه نمونه بارز آن حكم نافذ ميرزاي شيرازي در تحريم تنباكوست.
22 ـ ريشه هاي تاريخي انقلاب اسلامي
جنبش هاي اجتماعي در ايران به طور مداوم تكوين يافته اند و در اين مرز و بوم ريشه دارند. 
جنبش تنباكو: جنبش تنباكو نخستين قيام سراسري ملت ايران در دوره جديد، بارزترين نوع مقاومت منفي بر ضد قدرت هاي استعماري به شمار مي رود. 
ناصرالدين شاه پس از بازگشت از سفر سوم خود به اروپا، امتياز خريد و فروش توتون و تنباكو در داخل و خارج ايران را به مدت پنجاه سال به تالبوت انگليسي واگذار كرد. به موجب اين قرارداد (1269 ش) تالبوت موظف بود سالانه 15 هزار ليره و نيز 41 سود سالانه خود را به دولت ايران پرداخت كند.
 انتشار خبر اعطاي امتياز ياد شده، خشم و اعتراض هاي مردم را در پي داشت؛ زيرا مردم مي ديدند كه محصول توتون و تنباكوي خود را بايد با بهاي اندكي به بيگانه بفروشند، سپس دوباره آن را به قيمت گزافي بخرند. قيام از تبريز آغاز و به شهرهاي ديگر از جمله تهران نيز كشيده شد. شاه و صدر اعظم او، امين السلطان، كه عوامل اصلي انعقاد اين قرارداد بودند، ابتدا به اعتراض ها توجهي نكردند. با صدور فتواي معروف آيت الله ميرزا حسن شيرازي مبني بر تحريم استفاده از توتون و تنباكو، ناگهان دكان هاي توتون و تنباكو فروشي بسته شد و مردم از مصرف اين مواد دست كشيدند، شاه نيز به ناچار تسليم خواست مردم شد و امتياز را لغو كرد. 
نخستين اثر جنبش، نهادينه شدن رهبري علما در مبارزات سياسي ـ اجتماعي بود. به گونه اي كه پس از پيروزي جنبش، علما به توان و پتانسيل خود اعتماد پيدا كردند و روشنفكران و گروه هاي مختلف اجتماعي نيز به نيروي فوق العاده مرجعيت و مذهب در مبارزه اعتراف نمودند. 
انقلاب مشروطه: در اواخر دوره ناصرالدين شاه، و به ويژه در دوره مظفرالدين شاه كه مشكلات سياسي و اقتصادي كشور دو چندان شده بود، رخ دادن حوادث ذيل، اوضاع را به سوي انقلاب مشروطه سوق داد. 
1 ـ گستاخي و بي احترامي نوز بلژيكي به اسلام و روحانيت. 
2 ـ تأسيس بانك استقراضي روس در محل قبرستان مسلمانان در مركز بازار. 
3 ـ به فلك بستن چند تن از تجار قند تهران كه موجب اعتراض و تعطيلي بازار شد. با تجمع مردم در مسجد شاه و سخنراني سيدجمال واعظ، تشنج و درگيري به وجود آمد. علما شبانه در منزل آيت ا... طباطبايي گرد آمدند و تصميم به مهاجرت گرفتند. 
4 ـ مهاجرت به حرم عبدالعظيم: اين مهاجرت محدود بود و اهداف اصلي آن به اين ترتيب بود. تأسيس عدالت خانه در سراسر كشور و اجراي احكام و قوانين اسلامي. شاه تقاضاي علما را پذيرفت و آنان به تهران بازگشتند. 
5 ـ مهاجرت كبري به قم: پس از وفا نكردن شاه به وعده هاي خويش، بسياري از علما و مردم به قم مهاجرت كردند. 
تعطيلي بازار و نابساماني اوضاع شهر سبب شد شاه درخواست مهاجرين و متحصنين را مبني بر افتتاح دارالشورا بپذيرد و در 14 مرداد ماه 1285 فرمان مشروطيت را صادر كند. تظلم خواهي مردم از جور حكام نزد علما، پيشرو بودن روحانيت و استفاده از فتوا و اعلان جهاد، نقش دين را به عنوان ويژگي بارز انقلاب مشروطه نمايان مي سازد. البته جريان اسلامي به رهبري روحانيت به دليل نداشتن طرح مشخص و تجربه اجرايي در عرصه حكومت داري و نيز بروز اختلاف در سطح رهبران نهضت، مغلوب جريان روشنفكران متجدد شد كه نسخه اي از مشروطه انگليسي را در اختيار داشتند. 
جنبش ملي شدن نفت: استعمار بريتانيا پس از تلاش هاي فراوان سرانجام در سال 1280 شمسي موفق شد امتياز نفت دارسي را به مدت 60 سال به دست آورد و در مقابل، سالانه 16 درصد از منافع حاصل از آن را به عنوان حق الامتياز به ايران بدهد. 
در سال 1312 نيز طي قرارداد جديدي، امتياز مزبور به مدت 50 سال ديگر تمديد شد. 
پس از جنگ جهاني دوم، انگليس در صدد تمديد قرارداد سال 1312 شمسي برآمد. رزم آرا؛ نخست وزير وقت نيز از اين قرارداد حمايت مي كرد. آيت الله كاشاني كه به عنوان يكي از رهبران اصلي مردم شناخته شده بود، با رزم آرا مخالفت كرد و وي را عامل بيگانه خواند. با تعطيلي بازار، دامنه اعتراض هاي مردمي گسترش يافت. دكتر مصدق نيز در مجلس شوراي ملي به حمايت از ملي شدن صنعت نفت پرداخت. رزم آرا كه سدّ راه ملي شدن صنعت نفت بود، در 16 اسفند 1329 به دست خليل طهماسبي از اعضاي «سازمان فداييان اسلام» كشته شد. اعتراض هاي پيوسته و قتل رزم آرا، با ايجاد وحشت در دولتمردان، راه را براي ملي شدن نفت هموار كرد. سرانجام قانون ملي شدن نفت در مجلس شوراي ملي تصويب و در 29 اسفند همان سال به تأييد مجلس سنا رسيد. 
 
قيام پانزده خرداد سال 42: پس از كودتاي آمريكايي سال 1332 شمسي و حاكميت جو اختناق و استبداد بر كشور، رژيم شاه با كمك آمريكا به انديشه ايجاد اصلاحات اجتماعي افتاد. شاه در دي ماه سال 1341 شمسي، اصول ششگانه انقلاب سفيد را اعلام كرد و آن را به همه پرسي گذاشت. مخالفان شاه كه مي دانستند هدف از اين گونه اقدامات، فريب مردم و حفظ حكومت استبدادي است، در برابر آن واكنش نشان دادند. علما و مراجع قم از جمله «امام خميني» با انتشار بيانيه از مردم خواستند كه از شركت در همه پرسي خودداري كنند. به پيروي از علماي قم، بازارها تعطيل شد و تظاهرات و اعتصاب، تهران را فرا گرفت. 
با انجام همه پرسي در روز ششم بهمن 1341، رژيم شاه در تبليغات خود اين گونه وانمود كرد كه اكثريت مردم به آن رأي مثبت داده اند. 
امام خميني در آستانه سال جديد خورشيدي (1342)، براي آگاه كردن مردم از پيامدهاي چنين اقداماتي، عيد نوروز را عزاي عمومي اعلام كرد. 
رژيم براي درهم شكستن اقتدار روحانيت با حمله به مجلس عزاداري شهادت امام صادق(ع) در فيضيه، عده اي از مردم را به شهادت رساند و بسياري نيز مجروح شدند. با فرارسيدن محرم سال 42، امام خميني در روز 13 خرداد عصر عاشورا طي يك سخنراني در فيضيه، حكومت شاه و اسراييل را هدف اصلي حملات خود قرار داد. رژيم بلافاصله در 14 خرداد، ايشان را دستگير و به تهران منتقل كرد. با انتشار خبر دستگيري امام خميني، حركت خودجوش مردم در روز 15 خرداد با شعار «يا مرگ يا خميني» در تهران، قم و چند شهر ديگر آغاز شد. اين حركت عظيم مردمي با سركوب شديد رژيم شاه روبه رو شد و هزاران نفر به شهادت رسيدند يا مجروح شدند.
  • منبع : کتاب سپیده پیروزی،فصل اول،صادق لیراوی،مرکز پژوهش های صدا و سیما، آذرماه 1379